Czym jest pompa ciepła?
Pompa ciepła to urządzenie grzewcze, które przenosi energię cieplną z otoczenia do budynku. Źródłem może być powietrze, grunt albo woda. Urządzenie wykorzystuje energię elektryczną do napędu sprężarki, ale nie ogrzewa domu przez spalanie paliwa. Zamiast tego pobiera ciepło z zewnątrz i podnosi jego temperaturę do poziomu przydatnego w instalacji grzewczej.
Pompa może ogrzewać pomieszczenia, a w wielu systemach także przygotowywać ciepłą wodę użytkową. Niektóre modele potrafią również chłodzić budynek, jeśli urządzenie i instalacja obsługują pracę w trybie odwróconym. Zakres funkcji zależy od konkretnego modelu oraz sposobu zaprojektowania całego systemu.
Urządzenia te występują w wielu wariantach. W europejskiej bazie EPREL zarejestrowano około 28 tys. modeli pomp ciepła, a ponad 84% z nich ma deklarowaną sezonową efektywność grzewczą SCOP powyżej 4,0. Są to parametry modeli w określonych warunkach, a nie gwarancja identycznego wyniku w każdym domu.
Jak działa pompa ciepła?
Podstawą działania jest obieg czynnika chłodniczego, który krąży między elementami urządzenia i przenosi energię. W parowniku czynnik pobiera ciepło z otoczenia i odparowuje. Następnie trafia do sprężarki, gdzie rosną jego ciśnienie i temperatura. W skraplaczu oddaje ciepło do instalacji grzewczej, po czym zawór rozprężny obniża jego ciśnienie. Schłodzony czynnik wraca do parownika i cykl rozpoczyna się ponownie.
Najważniejsze elementy układu to parownik, sprężarka, skraplacz, zawór rozprężny i czynnik chłodniczy. Pracę systemu wspierają sterownik oraz pompy obiegowe. W pompach powietrze, woda znajdują się również wentylator i wymiennik, które umożliwiają pobieranie energii z powietrza.
W urządzeniach typu split jednostka zewnętrzna i wewnętrzna są połączone przewodami, w których krąży czynnik chłodniczy. W monobloku obieg chłodniczy znajduje się w jednej jednostce, a z budynkiem łączy ją instalacja wodna. Wybór rozwiązania zależy między innymi od projektu, warunków montażu i sposobu zabezpieczenia instalacji przed zamarzaniem.
Jakie są rodzaje pomp ciepła?
Rodzaj pompy określa, skąd urządzenie pobiera energię i jak przekazuje ciepło do wnętrza. Najczęściej spotyka się trzy rozwiązania:
- Pompa powietrze, woda pobiera energię z powietrza zewnętrznego i ogrzewa wodę w instalacji centralnego ogrzewania. Może też przygotowywać ciepłą wodę użytkową.
- Pompa powietrze, powietrze przekazuje ciepło bezpośrednio do powietrza w pomieszczeniach. Jej średnia efektywność w zarejestrowanych modelach z bazy EPREL wynosi około 4,3.
- Pompa gruntowa pobiera energię z gruntu za pomocą kolektora poziomego albo odwiertów. Temperatura gruntu jest stabilniejsza niż temperatura powietrza zewnętrznego.
Powietrzna pompa ciepła zwykle wymaga mniejszych nakładów na wykonanie źródła ciepła niż gruntowa, ale jej wydajność zmienia się wraz z temperaturą na zewnątrz. Pompa gruntowa wymaga prac ziemnych i odpowiedniego kolektora, jednak korzysta ze stabilniejszych warunków temperaturowych. Wybór warto oprzeć na projekcie budynku, dostępnej przestrzeni, warunkach gruntowych i kosztach całej instalacji.
Według szacunków PORT PC w Polsce w 2025 roku sprzedano około 80 tys. pomp powietrze, woda. W tej liczbie uwzględniono około 19 tys. urządzeń pochodzących z zapasów magazynowych, natomiast dostawy nowych urządzeń do kanałów dystrybucji wyniosły około 61 tys. Sprzedaż pomp gruntowych osiągnęła około 6,6 tys. sztuk, co oznaczało wzrost o około 10% rok do roku.
Co oznaczają COP i SCOP?
COP to stosunek ilości oddanego ciepła do energii elektrycznej zużytej przez pompę w określonych warunkach pracy. Jeśli COP wynosi 4, urządzenie dostarcza 4 jednostki ciepła na każdą zużytą jednostkę energii elektrycznej. Przykładowo, dostarczenie 4 kWh ciepła przy COP równym 4 oznacza pobór 1 kWh energii elektrycznej w danym punkcie pomiarowym.
COP nie jest stałą wartością dla każdego domu i każdej pogody. Zmienia się wraz z temperaturą źródła ciepła oraz temperaturą, do której pompa musi podgrzać wodę w instalacji. Im większa różnica między tymi temperaturami, tym trudniej osiągnąć wysoką efektywność.
SCOP opisuje sezonową efektywność w założonym klimacie i cyklu pracy. Lepiej niż pojedynczy COP przybliża działanie urządzenia w dłuższym okresie, ale nie przewiduje dokładnego wyniku w konkretnym budynku. Wpływają na niego między innymi pogoda, ustawienia sterownika, przygotowanie ciepłej wody i zachowanie domowników.
Od czego zależy efektywność i dobór urządzenia?
Pompa ciepła działa najlepiej jako część dobrze zaprojektowanego systemu. Znaczenie mają izolacja budynku, rzeczywiste zapotrzebowanie na ciepło, wielkość grzejników lub ogrzewanej powierzchni podłogi oraz sposób przygotowania ciepłej wody. Przy planowaniu instalacji warto uwzględnić rozwiązania oferowane przez TermoSwiat. Zwykle korzystne są instalacje niskotemperaturowe, na przykład ogrzewanie podłogowe, które mogą zapewnić wymagany komfort przy niższej temperaturze zasilania.
W starszych budynkach część instalacji grzejnikowych wymaga wysokiej temperatury wody. Może to obniżać sezonową efektywność pompy, dlatego przed montażem warto ocenić stan instalacji i możliwości jej dostosowania. Sam fakt, że urządzenie da się podłączyć, nie przesądza jeszcze o jego ekonomicznej pracy.
Moc pompy należy dobierać na podstawie obliczeniowych strat ciepła budynku, a nie wyłącznie jego powierzchni. Urządzenie przewymiarowane może częściej się włączać i wyłączać, a niedowymiarowane może wymagać częstego wspomagania dodatkowym źródłem. Nieprawidłowy dobór, błędy hydrauliczne lub niewłaściwe uruchomienie mogą prowadzić do hałasu, wyższych rachunków i niższego komfortu.
Jak pompa ciepła współpracuje z fotowoltaiką?
Pompa może wykorzystywać energię elektryczną wytwarzaną przez instalację fotowoltaiczną, co pozwala zwiększyć zużycie własnej produkcji. Trzeba jednak pamiętać, że ilość energii słonecznej i zapotrzebowanie na ogrzewanie nie zawsze występują w tym samym czasie. Zimą, gdy potrzeba najwięcej ciepła, produkcja fotowoltaiczna może być mniejsza.
Inteligentne sterowanie i magazyn energii mogą pomóc lepiej dopasować zużycie do produkcji, ale zwiększają koszt inwestycji. Opłacalność takiego układu zależy od lokalnych warunków, taryf, profilu zużycia oraz sposobu sterowania. Kierunki rozwoju obejmują także poprawę efektywności i ograniczanie wpływu czynników chłodniczych na klimat.
W pierwszej połowie 2025 roku sprzedaż pomp do centralnego ogrzewania w Polsce wzrosła o 27% rok do roku. W segmencie powietrze, woda wzrost wyniósł około 30%, a sprzedaż urządzeń split zwiększyła się o 48%. Dane pokazują zainteresowanie tymi rozwiązaniami, ale przy wyborze ważniejsze od popularności pozostaje dopasowanie systemu do konkretnego budynku.
Bibliografia
- https://www.wnp.pl/energia/sa-najnowsze-dane-o-pompach-ciepla-w-polsce-gorzki-sukces,1041695.html
- https://www.farmer.pl/energia/oze/wiekszosc-pomp-ciepla-sprzedano-bez-dofinansowania-prognozy-rynku-na-2026,174521.html
- https://www.farmer.pl/energia/oze/czy-pompy-ciepla-wracaja-do-lask-polakow-moglo-byc-lepiej,166122.html